Zych Edward Franciszek
ur. 22 listopada 1931, Cezarówka
zm. 14 marca 2011, Wałbrzych
Słownik Biograficzny Ziemi Jeleniogórskiej

Pedagog, regionalista, onomasta, poeta, tłumacz i bibliofil

Edward Zych, rok nieznany

Edward Franciszek Zych urodził się 22 listopada 1931 r. w Cezarówce pow. tarnopolski. Jego rodzice, Piotr (1899-1969) i Julia z domu Pawłowska (1912-1999), pobrali się 16.11.1929 r. w Mikulińcach. Piotr był weteranem I wojny światowej oraz wojny polsko-bolszewickiej.


10 lutego 1940 r. rodzina została deportowana przez bolszewików i zesłana na Sybir. Edward Zych miał wtedy 8 lat. Rodzice, bojąc się, aby na zesłaniu nie został wzięty do wyniszczającej pracy, ukryli jego wiek, oświadczając, iż urodził się w 1933 r. i ta data widnieje na wielu dokumentach aż po lata dziewięćdziesiąte.


Miejscem zesłania była Kuźnia nad rzeką Sisim w Kraju Krasnojarskim. Zych rozpoczął naukę w szkole rosyjskiej, a w domu rodzice dbali o polskie kształcenie. Po amnestii z 1941 r. Zychowie przenieśli się do kołchozu we wsi Czornaja Koma, a w 1942 r. do sowchozu Tołstoj Mys w rejonie Nowosiołowa. Mieszkali z inną polską rodziną, której dzieci Zych uczył j. polskiego z opracowanych przez siebie podręczników. Związek Patriotów Polskich otworzył w sowchozie popołudniową szkołę polską, do której młody Zych uczęszczał, kontynuując edukację w szkole rosyjskiej. W maju 1943 r. Piotr Zych został zmobilizowany do I Dywizji im. T. Kościuszki. W marcu 1946 r. rodzina Zychów wyjechała do Polski. Ze zdemobilizowanym ojcem spotkali się w Krośnie Odrzańskim, skąd udali się do Kotliny Jeleniogórskiej.


W maju 1946 r. Zychowie zamieszkali w Karpnikach pod nr 76 (dziś ul. Nadrzeczna 3), w domu należącym wcześniej do wójta gminy Fischbach – Hermanna Mendego, pełnym dokumentów i książek. Wśród nich, a przede wszystkim wśród pozostałych tu mebli i wyposażenia, niemal nie zmienianego przez wszystkie lata powojenne, Edward Zych spędził całe swoje późniejsze życie.


W 1947 r. ukończył Szkołę Powszechną w Karpnikach i dostał się do Liceum Ogólnokształcącego w Jeleniej Górze. Wyróżniał się zwłaszcza na lekcjach języka polskiego, gdzie Jego mistrzem był Józef Sykulski, który zaszczepił Mu miłość do literatury, szczególnie poezji. W 1951 r. zdał maturą pedagogiczną, a zaraz potem został powołany do półrocznej służby w 18 Brygadzie Służba Polsce, stacjonującej w Gdyni. Po zakończeniu otrzymał trzyletni nakaz pracy (z 28.06.1951 r.) w Szkole Podstawowej w Karpnikach, gdzie został aż do 3.08.1959 r. ucząc języka polskiego, rosyjskiego i historii, a także prowadząc bibliotekę szkolną.

Za pracę otrzymał bardzo pozytywną opinię:
jest nauczycielem zdyscyplinowanym i sumiennym. Do każdej lekcji przygotowuje się i przeprowadza dobrze pod względem metodycznym. W nauczaniu i wychowaniu osiąga dobre wyniki. Jest lubiany przez dzieci i grono nauczycielskie. (5.06.1959 r.).

Edward Zych, choć był niezwykle odpowiedzialnym i oddanym pracownikiem, wolał działać „w drugiej linii’, nie dążąc do kierowniczych stanowisk. Wyrazem tego stało się zrzeczenie w kwietniu 1955 r. mandatu radnego Gromadzkiej Rady Narodowej w Karpnikach, gdzie pełnił funkcję Przewodniczącego Komisji Kultury, Oświaty i Zdrowia. Dwukrotnie rezygnował z kierowania szkołą. Po raz pierwszy pełnił obowiązki kierownika od 1.03.do 15.09.1952 r. i drugi od 15.01 do 31.12.1953 r. Za każdym razem nie chciał przyjąć stanowiska, argumentując, że jest nauczycielem początkującym, niedoświadczonym, nie posiadającym autorytetu i odpowiednich kwalifikacji.


Pracując w Karpnikach w 1954 r. rozpoczął zaoczne studia polonistyczne w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie. Studentem był pilnym, uzyskującym niemal ze wszystkich egzaminów oceny bardzo dobre. Tu zaczął interesować się nauką o nazwach, pisząc pracę magisterską z toponomastyki dolnośląskiej pt. Nazwy miejscowe powiatów zachodniośląskich – sudeckich. Promotorem był prof. dr Tadeusz Milewski. W 1959 r. uzyskał tytuł magistra filologii polskiej.


Po studiach został nauczycielem w LO w Jeleniej Górze im. S. Żeromskiego, gdzie pracował jako polonista od 1.09.1959 do 31.08.1961 r. Następnie został przeniesiony do Szkoły Podstawowej w Karpnikach jako jej kierownik - posadę przyjął warunkowo na rok. Jak pisał: zastał szkołę niezwykle zaniedbaną w dziedzinie nauczania i pod innymi względami. Jako człowiek obowiązkowy podjął energiczne działania zmierzające do uzdrowienia sytuacji, co spotkało się z niezadowoleniem i oporem miejscowej społeczności, a nawet z jej wrogością. Ta sytuacja zmusiła Go do złożenia rezygnacji z etatu w Karpnikach i przeniesienia się do Technikum i Liceum Ekonomicznego w Jeleniej Górze, gdzie rozpoczął pracę 1.09.1962 r. jako nauczyciel języka polskiego i rosyjskiego. Z czasem został opiekunem szkolnej biblioteki, a w 1963 r. przeszedł całkowicie na etat bibliotekarza.

Za pracę na tym polu był pozytywnie opiniowany:
bardzo sprawne kierowanie biblioteką, wybitne wyniki w zakresie czytelnictwa i popularyzacji książki (18.11.1967)

1 lutego1982 r. został mianowany nauczycielem bibliotekarzem. Na stanowisku tym pracował aż do przejścia na emeryturę, czyli do 31.08.1987 r.

W pracy podejmował odważne wyzwania i zdobywał ciekawe doświadczenia. Należało do nich nauczanie j. polskiego w latach 1966-67 przebywających w Polsce Wietnamczyków. Ponieważ nie było w tym zakresie pomocy dydaktycznych, sam – w latach 1967-68 – opracował słowniki: polsko-wietnamski (ok. 3000 słów) i wietnamsko-polski (ok. 3500 słów), pozostające do dziś w maszynopisie. Jego wielkim osiągnięciem jako pedagoga było przygotowanie w latach 1969-70 i wydanie w 1971 r. Czytanek Jeleniogórskich, pierwszego na Dolnym Śląsku polskiego podręcznika do nauki regionalizmu dla szkół podstawowych. W uznaniu za osiągnięcia 1.02.1973 r. otrzymał nominację na profesora szkoły średniej.


W 1977 r. Zych otworzył na Uniwersytecie Wrocławskim przewód doktorski. Niestety, śmierć promotora i wprowadzenie stanu wojennego sprawiły, iż przerwał studia i nigdy do nich nie powrócił, choć dysertację miał praktycznie napisaną.


Oprócz dydaktyki parał się też publicystyką i popularyzacją badań onomastycznych. W latach 1953-54 był korespondentem Głosu Nauczycielskiego oraz Gazety Robotniczej, po 1958 r. został współpracownikiem Nowin Jeleniogórskich. Jego rozprawy naukowe ukazywały się w szeregu pism, m.in.: Biuletynie Języka Polskiego, Polonistyki, Głosu Nauczycielskiego, Wierchów. W latach 1966-78 ściśle współpracował z Rocznikiem Jeleniogórskim, zamieszczając Bibliografię jeleniogórską oraz studia poświęcone nazwom miejscowym. Swoje prace, zwłaszcza publicystyczne, podpisywał jako E.Z., (e), Edward Piotrowicz; drugim imieniem w działalności twórczej praktycznie się nie posługiwał.


Był twórcą istotnych dla regionu wydawnictw samoistnych, jak Nazwy miejscowości z lat 1945-1950 byłego województwa jeleniogórskiego (2004), a także autorem rozlicznych szkiców, recenzji i bibliografii. Zainteresowanie poezją narodów słowiańskich przyniosło artykuły, zamieszczane w czasopismach czeskich, jugosłowiańskich, ukraińskich i innych. Bibliografia naukowa jego prac drukowanych liczy ok. 130 pozycji, a co najmniej drugie tyle pozostało w rękopisie.


Edward Zych był nie tylko badaczem, ale także poetą. Debiutował w 1962 r. na łamach Nowin Jeleniogórskich fragmentem wiersza Do Ziemi Śląskiej. Jego poezje drukowały m.in.: Przyjaźń (1967), Zielony Sztandar, Nowa Miedź (1970), Głos Nauczycielski (1972), Almanach Jeleniogórski (1973), Kultura dolnośląska (1982), Opole (1984), Góry i Alpinizm (2000). Pozostawił po sobie kilka tomików wierszy (często wydanych własnym nakładem): Przywiązanie (1983), Liście czasu, Młoda ruń, Był sad (2000). Jako wytrawny znawca i miłośnik poezji słowiańskiej zbierał i przybliżał ją polskim czytelnikom, publikując tomiki przekładów: Dragutina Tadijanovi a Rodzinne strony, 2000; Kito Lorenca Wiersze łużyckie, 2001; Vesny Parun Niepokój miłości, 2001; Vesljko Vidovi a, Spragnione Ptaki, 2001. Tłumaczył z języków: białoruskiego, bułgarskiego, chorwackiego (najwięcej), czeskiego, łużyckiego, macedońskiego, rosyjskiego, serbskiego, słowackiego, słoweńskiego, ukraińskiego i wietnamskiego, ale i odwrotnie – polskich poetów na język rosyjski, ukraiński i chorwacki.


Nie wszystkie dokonane przez Zycha przekłady poezji słowiańskiej doczekały się druku, jednak wszystkie świadczą o szerokich zainteresowaniach, ogromnej wiedzy i talentach językowych, umiłowaniu poezji, chęci uprzystępnienia, a także odwadze w podejmowaniu trudnych wyzwań.


Zych był społecznikiem, członkiem różnych organizacji. Od 1951 r. należał do Związku Nauczycielstwa Polskiego, opłacając regularnie składki przez 30 lat, lecz po wprowadzeniu stanu wojennego podjął decyzję o wystąpieniu. Od 1952 był członkiem Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Od 1956 r. należał do Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego, od 1967 do Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, w latach 1962-64 do Polskiego Związku Filatelistów. W 1973 r. został członkiem założycielem Karkonoskiego Towarzystwa Naukowego. Działał w klubach literackich w Jeleniej Górze, Wrocławiu i Warszawie; uczestniczył w pracach Jeleniogórskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (1981-89). Angażował się w działalność Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (1980-85), uzyskując w 1978 r. uprawnienia Instruktora Krajoznawstwa Regionu. W 1990 r. został członkiem Związku Sybiraków, a tym samym zaliczono Go w poczet kombatantów.


Zawsze daleki w określaniu siebie politycznie, nigdy nie należał do żadnej partii.


Za pracę, działalność społeczną, badawczą był nagradzany i odznaczany, choć nie za często. W 1972 r. otrzymał Złoty Krzyż Zasługi, w 1984 r. Medal 40-lecia PRL, w 1975 r. nagrodę Ministra Oświaty i Wychowania II st. a w 1978 r. nagrodę specjalną Kuratora Oświaty i Wychowania w Jeleniej Górze.


Po 2001 r. wycofał się z aktywnej działalności, robiąc wyjątek chyba tylko dla Rocznika Jeleniogórskiego. Chorował. Cały czas jednak sprowadzał do swej samotni w Karpnikach nowe książki i czasopisma, które namiętnie czytał, nanosząc liczne uwagi i przypiski. Był zamiłowanym bibliofilem. Zgromadził ok. 16 tys. książek, czasopism i broszur, z pietyzmem katalogowanych na własny użytek.


Edward Zych zmarł 14 marca 2011 r. w szpitalu im. Sokołowskiego w Wałbrzychu, pochowany został na cmentarzu w Karpnikach.


Zbiory biblioteczne Edwarda Zycha oraz kolekcje uległy rozproszeniu (znaczną część przejęła miejscowa parafia). Dzięki przychylności rodziny w lipcu 2012 r. do Archiwum Państwowego we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze trafiła część Jego spuścizny twórczej: rękopisy i maszynopisy wierszy, artykułów, publikacji naukowych, a także zeszyty szkolne, konspekty lekcji, nieco korespondencji i osobistych dokumentów (głównie legitymacji), w sumie 560 j.a., zajmujących 4,30 mb.


Wypowiedzi zawarte w tekście nieoznaczone przypisami pochodzą z teczki osobowej Edwarda Zycha, znajdującej się w Zespole Szkół Ekonomiczno-Turystycznych w Jeleniej Górze.



2. Zeszyt do nauki j. niemieckiego - okładka, rok 1945 3. Zeszyt do nauki j. niemieckiego - słowniczek, rok 1945 4. Zeszyt do chemii Edwarda Zycha, rok 1946
5. Legitymacja szkolna, rok 1948 11. Legitymacja TPPR, rok 1953 31. ExLibris PTTK, rok 1983
12. Indeks uczelniany, rok 1954 16. Dyplom ukończenia studiów 8. Legitymacja ZNP, rok 1951


Źródła:

  1. Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze, zespół nr 83/733 Spuścizna Edwarda Zycha 1945-2000, 540 j.a. = 4,40 mb
  2. Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „Tawiz” Spółka z o.o. w Jeleniej Górze, Zespół Obsługi „Oświata” w Jeleniej Górze, sygn. Z-152
  3. Zespół Szkół Ekonomiczno-Turystycznych w Jeleniej Górze, Akta osobowe pracowników.
  4. Archiwum rodzinne siostry Edwarda Zycha
  5. Archiwum Naukowe przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, Wspomnienia Sybiraków, sygn. 377/s (Zych Edward, Wspomnienia syberyjskie 1990, maszynopis, kserokopia, ss. 190)

Literatura:

  1. Edward Zych In Memoriam. Bez uśmiechu na twarzy, z uśmiechniętym sercem [online]. Jelenia Góra: Jelonka.com, 2011 [Przeglądany 16 czerwca 2013]. Dostęp z: http://www.jelonka.com/news,single,init,article,37266
  2. Łaborewicz Ivo. Edward Franciszek Zych (1931-2011). „Rocznik Jeleniogórski” 2011, t. 43, s. 226-229.
  3. Owczarek Jan. Edward Zych – polonista z pasją [online]. Jelenia Góra: Jeleniogórskie Centrum Informacji i Edukacji Regionalnej Książnica Karkonoska, 2011 [Przeglądany 16 czerwca 2013]. Dostęp z: http://jbc.jelenia-gora.pl/Content/5968/Edward_Zych_polonista_z_pasja.pdf
  4. Zych Edward F. Bibliografia publikacji i innych prac własnych (oraz życiorys). Jelenia Góra: Wydawnictwo Nauczycielskie, 2001.

Materiał ilustracyjny - fotografie i skany w porządku chronologicznym:

  • Zdjęcie główne: Edward Zych, rok nieznany
  1. Edward Zych, rok 1947
  2. Zeszyt do nauki j. niemieckiego - okładka, rok 1945
  3. Zeszyt do nauki j. niemieckiego - słowniczek, rok 1945
  4. Zeszyt do chemii Edwarda Zycha, rok 1946
  5. Legitymacja szkolna, rok 1948
  6. Gdynia-Orłowo, rok 1951
  7. Edward Zych, rok 1951
  8. Legitymacja ZNP, rok 1951
  9. Szkoła w Karpnikach, rok szkolny 1952/1953
  10. Szkoła Podstawowa w Karpnikach, rok 1953
  11. Legitymacja TPPR, rok 1953
  12. Indeks uczelniany, rok 1954
  13. Nauczyciele Szkoły Podstawowej w Karpnikach, rok 1956
  14. Edward Zych w Krakowie, rok 1956
  15. Edward Zych, rok 1956
  16. Dyplom ukończenia studiów
  17. I LO w Jeleniej Górze; rok szkolny 1959/1960
  18. Edward Zych, rok 1960
  19. Edward Zych, rok 1962
  20. Pochód pierwszomajowy, rok 1963
  21. Biblioteka Technikum i Liceum Ekonomicznego w Jeleniej Górze, rok 1965
  22. Absolwenci, rok 1967
  23. Egzamin maturalny, rok 1967
  24. Grupa Wietnamczyków, rok 1967
  25. Grupa Wietnamczyków w Rudzie Śl., rok 1967
  26. Edward Zych, rok 1967
  27. Biblioteka, rok 1969
  28. Biblioteka, rok 1969
  29. Wręczanie odznaczenia, rok 1972
  30. I LO w Jeleniej Górze - zjazd absolwentów, rok 1980
  31. ExLibris PTTK, rok 1983

Autor: Ivo Łaborewicz




1. Edward Zych, rok 1947
6. Gdynia-Orłowo, rok 1951
7. Edward Zych, rok 1951
9. Szkoła w Karpnikach, rok szkolny 1952/1953
10. Szkoła Podstawowa w Karpnikach, rok 1953
13. Nauczyciele Szkoły Podstawowej w Karpnikach, rok 1956
14. Edward Zych w Krakowie, rok 1956
15. Edward Zych, rok 1956
17. I LO w Jeleniej Górze; rok szkolny 1959/1960
18. Edward Zych, rok 1960
19. Edward Zych, rok 1962
20. Pochód pierwszomajowy, rok 1963
Biblioteka Technikum i Liceum Ekonomicznego w Jeleniej Górze, rok 1965
22. Absolwenci, rok 1967
23. Egzamin maturalny, rok 1967
Grupa Wietnamczyków, rok 1967
25. Grupa Wietnamczyków w Rudzie Śl., rok 1967
26. Edward Zych, rok 1967
27. Biblioteka, rok 1969
28. Biblioteka, rok 1969
29. Wręczanie odznaczenia, rok 1972
30. I LO w Jeleniej Górze - zjazd absolwentów, rok 1980


Słownik Biograficzny Ziemi Jeleniogórskiej Słownik Biograficzny Ziemi Jeleniogórskiej
© Książnica Karkonoska 2013
Jelenia Góra