Zeller M. David
ur. 31 maja 1676, Oberoderwitz (Niemcy)
zm. 19 sierpnia 1738, Jelenia Góra
Słownik Biograficzny Ziemi Jeleniogórskiej

Magister, nauczyciel w ewangelickiej szkole w Jeleniej Górze. Kronikarz Jeleniej Góry oraz spisu praw, tzw. Weichbildu Jeleniogórskiego

M. David Zeller urodził się 31 maja 1676 roku w miejscowości Ober-Oderwitz koło Zittau (Żytawa). Pierwsze wzmianki o przodkach Zellera w księgach źródłowych Ober-Oderwitz sięgają roku 1590. Założycielem rodu był najemca domu (chałupnik) Christoph Zeidler (w zapisie również Zeller czy też Zöllner). Istnieje zapis o jego synu Michaelu, który był chłopem (rolnikiem) w Ober-Oderwitz. Syn tego ostatniego, Christoff Zeller, był handlarzem sukna i mieszkał początkowo w Ober-Oderwitz, by zostać później obywatelem i kupcem w Zittau.


Tenże Christoff Zeller był ojcem M. Davida Zellera, matką - Marie z domu Netschin. W księdze metrykalnej w Ober-Oderwitz zapisano datę chrztu Davida - 1 czerwca 1676 r. Awans społeczny rodziny od najemców domu (chałupników) do stanu kupieckiego oraz pracowitość ojca umożliwiły synowi najpierw prywatną naukę w domu rodzinnym, później David Zeller uczęszczał przez 11 lat do gimnazjum w Zittau. Od roku 1697 studiował na uniwersytecie w Leipzig (Lipsk), przeniósł się jednak jeszcze w tym samym roku do nowo utworzonego uniwersytetu w Halle. W roku 1698 obronił pracę naukową, w 1699 r. znalazł się ponownie w Lipsku, gdzie w roku 1700 otrzymał tytuł magistra.


Śmierć rodziców spowodowała, iż powrócił do domu rodzinnego. Przez cztery lata był nauczycielem domowym synów M. Kießlinga w Zittau. Od roku 1707, przez ponad dwa lata, w tym samym charakterze pracował u Gottloba Ferdinanda von Uechteritza. Dzięki rektorowi Hoffmannowi został nauczycielem domowym w znamienitej rodzinie Glafeyów w Hirschbergu.


25 stycznia 1710 roku David Zeller został powołany na stanowisko nauczyciela do nowo utworzonego gimnazjum ewangelickiego Kościoła Łaski w Hirschbergu. W tym samym roku 19 października ożenił się z Sophią Marią Neunhertz, córką Johanna Neunhertza – pierwszego pastora (Primariusa) Kościoła Łaski. Z jeleniogórskich kościelnych ksiąg metrykalnych wynika, że małżeństwo miało siedmioro potomstwa. Interesującym jest fakt, że rodzicami chrzestnymi wszystkich dzieci byli przedstawiciele najznamienitszych rodzin kupieckich Hirschberga: Glafeyów, Buchsów i Mentzlów.


Dzieci Davida Zellera i Sophii Marii Neunhertz (Wszystkie urodzone w Jeleniej Górze):

  1. Johanna Sophia, ur. 1713;
  2. Christian David, ur. 1715;
  3. Sabina Theodora, ur. 1716;
  4. Johann David, ur. 1718;
  5. David Gottfried, ur. 1721;
  6. Gottlob David, ur. 1723;
  7. Benjamin David, ur. 1725.

Jeden z synów, Johann David (ur. 27 maja 1718 r.), od 14 listopada 1745 r. do śmierci w dniu 2 października 1789 r. piastował urząd pastora w Seidorf (Sosnówka).


W tomie 5 jego Kroniki dziejów Jeleniej Góry, dotyczącym działalności lekarzy miejskich w Hirschbergu znalazł się wpis, że córka Zellera, panna Johanna Sophia w dniu 15 kwietnia 1733 roku poślubiła Gottfrieda Ullbricha - jeleniogórskiego kupca, dla którego było to drugie małżeństwo.


Godny uwagi jest fakt, iż David Zeller i jego kolega George Weinnman dostali do dyspozycji dwie izby studenckie w domu Glafeyów. Znamienity i znany kupiec, Gottfried Glafey, który był jednocześnie przewodniczącym Rady Kościelnej i szkoły ewangelickiej, 28 stycznia 1710 r. oddał dwa pomieszczenia w tzw. domu Glafeyów (Bleichhaus) z przeznaczeniem na cele dydaktyczne, które uczeni nauczyciele wykorzystywali jako sale wykładowe. Pomieszczenia były niezbędne, bowiem w przeciągu pół roku liczba uczniów wzrosła w obu klasach do 123 osób. Dom znajdował się przy Bramie Zamkowej (Burgtor), poza murami miejskimi. Od roku 1928 mieściło się tu archiwum miejskie Hirschberga, a od 14 sierpnia 1945 roku do 2004 r. – Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze. Budynek został wybudowany w ostatnim ćwierćwieczu XVII w. Pomalowany był na ciemnożółty kolor, odznaczał się masywną kubaturą, pochodził z czasów wielkiej prosperity handlowej Hirschberga. Można wnioskować, że tu właśnie Zeller pisał swoją kronikę lub prowadził studia z nią związane (przytoczył ten fakt w tomie 11 Kroniki dot. powstania szkoły ewangelickiej w Hirschbergu).


Zeller odnotował w kronice wszystkich uczniów z imienia i nazwiska. Pochodzili głównie z Hirschberga, ale też z okolicy. Według pracy Kurta Tautza „Die preussische Staatsbibliothek in Hirschberg im Riesengebirge 1944-1945“ wiadomo, że Zeller po zakończeniu pracy, każdego wieczora prosił o pozwolenie wpuszczenia do miasta Bramą Zamkową, następnie opuszczał miasto wychodząc przez Bramę Wojanowską i powracał do własnego domu, położonego w pobliżu Kościoła Łaski.


Od roku 1733 był członkiem Towarzystwa Kupieckiego w Hirschbergu. David Zeller zmarł w Hirschbergu 19 września 1738 roku i pochowany został na miejscowym cmentarzu przy Kosciele Łaski.


Kronika Dziejów Jeleiej Góry

M. David Zeller pozostawił nam w spadku kronikę dziejów Jeleniej Góry oraz spisu praw, tzw. Weichbildu Jeleniogórskiego. Rękopiśmienna kronika obejmuje 12 tomów i znajduje się w Archiwum Państwowym w Jeleniej Górze.

  • Tytuły poszczególnych ksiąg:
  1. Von der Stadt Hirschberg Erbauung, Benennung, Situation, Beschaffenheit und Gegend (O rozbudowie miasta i okolicy, nazewnictwie, usytuowaniu, zatrudnieniu). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2886.
  2. Von den Hirschbergischen Ober=Regenten (O zarządzających Jelenią Górą). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2887.
  3. Von den Hirschbergischen Bürgermeistern und Raths=Personen (O burmistrzach Jeleniej Góry i urzędnikach magistratu). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2888.
  4. Von den Hirschbergischen Parochis, Pastoribus oder Stadt=Pfarren und Schola Rectoribus (O probostwach, pastorach, proboszczach miejskich, dyrektorach szkół). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2889.
  5. Von den Hirschberg Stadt=Physicis (O lekarzach miasta Jeleniej Góry). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2890.
  6. Von den übrigen Hirschbergischen Gelehrten, Geistlichen und weltlichen Standes (O pozostałych uczonych jeleniogórskich, duchownych i sytuacji na świecie). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2891.
  7. Von allerhand Unglücks=Fällen und erlittenen Krieges Drangsalen (O nieszczęśliwych wypadkach i stratach wojennych). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2892.
  8. Von den Hirschbergischen Weichbilds= Städten, Schmiedeberg, Kupfferberg und Schönau, wie auch von der Herrschafft Arnsdorff (O okolicznych miastach: Kowary, Miedzianka, Świerzawa, oraz posiadłość ziemska Miłków). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2893.
  9. Von den übrigen Hirschbergischen Weichbilds-Herrschafften als Kynast, Girschdorff, Kemnitz und Dörffern (O pozostałych właścicielach okolicznych włości: Chojnik, Podgórzyn, Stara Kamienica wraz z wioskami). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2894.
  10. Von der neuen Evangelischen Kirche und ihren ersten Lehrern (O nowych kościołach ewangelickich i ich pierwszych nauczycielach). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2895.
  11. Von der neuen Evangelischen Schule und einigen andern Begebenheiten (O nowej szkole ewangelickiej i niektórych zdarzeniach). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2896.
  12. Von den Leichen-Schriften in und an den Grüfften und auf den Leichen-Steinen auf unserm Evangel. Gottes-Acker (O napisach nagrobnych oraz w kaplicach grobowych na cmentarzu wokół Kościoła Łaski). Akta miasta Jelenia Góra: Sygn. 2897.

Zeller przypuszczalnie napisał tę kronikę w ostatnich latach swego życia. Dla badaczy regionu manuskrypty te są nieocenionym i ważnym materiałem źródłowym. Zeller wymienia w nich kolejno, np. właścicieli ziemskich poszczególnych miejscowości oraz chronologicznie opisuje ich dzieje do ok. 1738 r. W dalszych księgach podaje informacje dotyczące rodów śląskich i ich działalności, zaczerpnięte z najstarszych ksiąg kościelnych. W księgach dotyczących historii parafii, nauczycieli i lekarzy, Zeller przytacza wiele zdarzeń historycznych i przeplata tekst cytatami z Biblii. Księga dwunasta zawiera teksty dotyczące zmarłych, jak również inskrypcje na epitafiach i w kaplicach w Kościele Łaski, co doskonale obrazuje historię rodzin mieszczańskich na pocz. XVIII wieku

.

Dzieła drukowane Zellera:

  1. Hirschberger Merckwürdigkeiten – ErsterTheil, Darinnen überhaupt- Von der Stadt Erbauung / Situation und Beschaffenheit / auch was sich sonst bey derselben / biß auf das Jahr 1648, da der Westphälische Friede geschlossen worden, begeben. Verlag Dietrich Krahn, Hirschberg, 1720.
  2. Hirschberger Merckwürdigkeiten – ZweyterTheil, Darinnen von dem hierum-liegenden Riesen-Gebürge und dessen beschrienen Gespenste dem Rüben-Zahl gehandelt wird ....... Verlag Dietrich Krahn, Hirschberg, 1726.
  3. Hirschberger Merckwürdigkeiten – ZweyterTheil, Darinnen von dem so genannten Hirschbergischen Warmen-Bade gehandelt wird ....... Verlag Dietrich Krahn, Hirschberg, 1726.
  4. Kaufmännische Rechen-Schule in sanken und gebrochenen Zahlen, Zittau 1718.
  5. Einleitung in die Kaufmännische Rechen-Schule, Budißin 1727.
  6. Vorhof der Schlesischen Rechen-Kunst, Schweidnitz 1736.
  7. Fortsetzung der Schlesischen Rechen-Kunst, 1737.

Bibliografia:

  1. Johann Karl Herbst, Chronik der Hirschberg in Schlesien bis zum Jahre 1847, s. 455, Hirschberg 1849, Verlag Karl Wilh. Jmmanuel Krahn.
  2. Moritz Vogt, Jllustrirte Chronik der Stadt Hirschberg i. Schl., s. 470-475, Hirschberg in Schlesien 1873, Verlag Petzoldt & Pannewitz.
  3. Maricul der Wollöbl. Kaufmanns-Societät zu Jelenia Góra /Hirschberg/ von ihrer Stiftung 1658 an bis 1818 aus den Acten gezogen, s. 11, Verlag Carl Krahn jun. (Hirschberg) o.J.
  4. B. E. Hugo Gerstmann, Mitgliederverzeichnis des Schlesischen Gebirgs-Handelsstandes in Hirschberg, Schmiedeberg, Greiffenberg, Landeshut, Jauer, Goldberg, und Waldenburg aus dem Archiv der Kaufmanns-Sozietät in Hirschberg von 1658-1912 und den Schlesischen Instanzien-Notizen von 1802-1827, s. 28, Dresden, 1918
  5. Johann Heinrich Zedler, Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, tom 61, s. 569-570).
  6. Die Lebens-Geschichte dieses Schulmanns findet man beschrieben in den Gelehrten Neuigkeiten Schlesiens 1738. s. 357 i d.

Materiał ilustracyjny:

  1. Podpis Davida Zellera, 1717. Akta Miasta Jelenia Góra. Archiwum Państwowe w Jeleniej Górze, sygn. nr 2904, 139.
  2. Drzewo genealogiczne M. Davida Zellera.
  3. Panorama Jeleniej Góry, 1709, miedzioryt. MJGAH 2659, Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze.
  4. Kościół Łaski i szkoła ewangelicka (z lewej) w Jeleniej Górze, ok.1712, miedzioryt. MJGAH 2934, Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze.
  5. D. Zeller, Kronika cz. 1. Zbiory Jeleniogórskiej Biblioteki Cyfrowej. ( http://jbc.jelenia-gora.pl/dlibra/docmetadata?id=12753), s. 5.
  6. D. Zeller, Kronika cz. 2. Zbiory Jeleniogórskiej Biblioteki Cyfrowej. ( http://jbc.jelenia-gora.pl/dlibra/docmetadata?id=12753), s. 127.
  7. D. Zeller, Kronika cz. 3. Zbiory Jeleniogórskiej Biblioteki Cyfrowej. ( http://jbc.jelenia-gora.pl/dlibra/docmetadata?id=12753), s. 190.

Autor - Ullrich Junker




Podpis Davida Zellera, 1717. Akta Miasta Jelenia Góra. Archiwum Państwowe w Jeleniej Górze, sygn. nr 2904, 139.
Drzewo genealogiczne M. Davida Zellera.
Panorama Jeleniej Góry, 1709, miedzioryt. MJGAH 2659, Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze.
Kościół Łaski i szkoła ewangelicka (z lewej) w Jeleniej Górze, ok.1712, miedzioryt. MJGAH 2934, Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze.
D. Zeller, Kronika cz. 1. Zbiory Jeleniogórskiej Biblioteki Cyfrowej.
D. Zeller, Kronika cz. 2. Zbiory Jeleniogórskiej Biblioteki Cyfrowej.
D. Zeller, Kronika cz. 3. Zbiory Jeleniogórskiej Biblioteki Cyfrowej.

Słownik Biograficzny Ziemi Jeleniogórskiej Słownik Biograficzny Ziemi Jeleniogórskiej
© Książnica Karkonoska 2014
Jelenia Góra